काठमाडौँ । भर्खरै सम्पन्न प्रतिनिधिसभा निर्वाचन (२०८२ फागुन २१) मा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) ले अभूतपूर्व अग्रता हासिल गरेको छ। कतिपय क्षेत्रमा रास्वपाले ‘क्लिन स्वीप’ नै गर्ने संकेत देखिएपछि अब उसले संविधान संशोधन गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने बहस सुरु भएको छ।
यद्यपि, प्रतिनिधिसभामा स्पष्ट दुईतिहाइ बहुमत प्राप्त गरे पनि रास्वपाले तत्कालै संविधानका आधारभूत संरचना परिवर्तन गर्न कानुनी रूपमा कठिन देखिन्छ। यसको मुख्य कारण राष्ट्रियसभाको संरचना र त्यहाँ रास्वपाको शून्य उपस्थिति हो।
किन रोकिएला रास्वपाको बाटो?
नेपालको संविधानको धारा २७४ अनुसार, संविधान संशोधनका लागि संघीय संसद्का दुवै सदन (प्रतिनिधिसभा र राष्ट्रियसभा) बाट दुईतिहाइ बहुमतले प्रस्ताव पारित हुनुपर्छ।
१. राष्ट्रिय सभामा शून्य शक्ति: ५९ सदस्यीय राष्ट्रियसभामा रास्वपाको अहिले एक सिट पनि छैन। गत माघ ११ गते (सन् २०२६ जनवरी) भएको राष्ट्रियसभा निर्वाचनमा पुरानै दलहरू (कांग्रेस, एमाले, माओवादी केन्द्र) को पकड कायम रह्यो। जसमा कांग्रेसले ९, एमालेले ८ र लोसपाले १ सिट जितेका छन्।
२. लामो कार्यकाल: राष्ट्रियसभा सदस्यहरूको कार्यकाल ६ वर्षको हुन्छ। अहिले निर्वाचित भएका सदस्यहरू सन् २०३२ (बि.सं. २०८८) सम्म कायम रहनेछन्।
३. निर्वाचन प्रणालीको अड्चन: राष्ट्रियसभा सदस्य चुन्नका लागि प्रदेश सांसद, मेयर, उपमेयर, अध्यक्ष र उपाध्यक्षले मतदान गर्नुपर्छ। अहिलेको स्थानीय र प्रदेश सरकारमा पुराना दलहरूकै बहुमत भएकाले रास्वपाले राष्ट्रियसभामा तत्काल प्रवेश पाउने स्थिति छैन।
संविधान संशोधनको सम्भावित समयतालिका
रास्वपाले एक्लै संविधान संशोधन गर्ने शक्ति जुटाउन कम्तीमा अझै केही वर्ष कुर्नुपर्ने देखिन्छ:
- बि.सं. २०८४ (सन् २०२८): राष्ट्रियसभाका अर्का एकतिहाइ (१९ जना) सदस्यको कार्यकाल सकिनेछ। यदि रास्वपाले आगामी स्थानीय र प्रदेश निर्वाचनमा राम्रो नतिजा ल्याएमा मात्र यी १९ सिटमा आफ्ना प्रतिनिधि पठाउन सक्छ।
- बि.सं. २०८६ (सन् २०३०): राष्ट्रियसभामा दुईतिहाइ बहुमत पुर्याउन रास्वपालाई यो समयसम्म कुर्नुको विकल्प छैन।
- निष्कर्ष: प्रतिनिधिसभामा जनताको प्रचण्ड लहर देखिए पनि “माथिल्लो सदन” अर्थात् राष्ट्रियसभामा पकड नजमाएसम्म रास्वपाले एक्लै संविधान संशोधन गर्न सक्दैन। यसका लागि उसलाई या त पुराना दलहरूसँग सहकार्य गर्नुपर्ने हुन्छ, या त आगामी स्थानीय र प्रदेश निर्वाचनमा पनि यस्तै लहर कायम राख्नुपर्ने हुन्छ।
प्रकाशित २०८२/११/२३ सनिबार ८:३९ बेलुका
